Khế Iêm

LỜI NÓI, ÂM THANH & ĐỌC NGÔN NGỮ

Hỏi tên, rằng biển xanh dâu
Hỏi quê, rằng mộng ban đầu đã xa…

Bùi Giáng

Vào những thập niên cuối thế kỷ 20, hội họa liên tiếp thay đổi, từ Pop Art phản ứng lại Trừu tượng Biểu hiện (Abstract Expressionism), rồi hội họa Khái Niệm (Conceptual Art) lại phản ứng, và đưa ra một quan điểm mới: nghệ thuật về ý tưởng. Một tác phẩm nổi tiếng của Joseph Kosuth, vào năm 1965, Một và Ba Chiếc Ghế,chỉ đơn giản là một chiếc ghế xếp bằng gỗ, một bức hình chụp chiếc ghế đó, và phóng ảnh lớn một paragraph trong tự điển, định nghĩa chữ ghế.

Bức tranh đã tạo ra cho người thưởng ngoạn một xúc động mạnh, và đưa ra nhiều vấn đề của nghệ thuật. Trong ba chiếc ghế đó, chiếc nào là chiếc ghế thật? Và ý nghĩa của nó là gì? Không ai có thể biết chắc vì chiếc nào cũng có thể thật và không thật. Và mỗi người bằng cảm quan của mình có thể tìm ra một ý nghĩa, và cũng không chắc đâu là ý nghĩa thật. Ý nghĩa vượt khỏi tầm bắt, ý nghĩa vắng mặt. Ý nghĩa vắng mặt không phải là không có ý nghĩa. Giống như khi đọc những trang sách, nhưng chẳng thể cứ đọc mãi. Phải gấp lại, còn thì giờ để thở, để sống. Nhưng nếu không đọc nữa, những trang sách vẫn còn đó, chờ đợi chúng ta quay tìm lại. Và thời hiện đại (và cả hậu hiện đại), quả thật là thời đại săn lùng ý nghĩa, như nhà điêu khắc Jerry Joslin muốn dành sự giải thích tác phẩm ông cho người thưởng ngoạn, vì họ có thể đọc ra được điều gì khác.

Bức tranh phá vỡ lằn ranh giữa hội họa và điêu khắc, ra ngoài khung bố và màu sắc – bước vào thực tại. Ngôn ngữ hội họa không còn là màu sắc mà là những đồ vật thường ngày. Nhưng vấn đề là làm sao biến những đồ vật thường ngày trở thành ngôn ngữ là một điều khó, tùy thuộc vào tài năng của người nghệ sỹ. Ở đây, chúng ta đã nhìn ra sự hóa thân của ngôn ngữ, và chính nó tạo nên nghệ thuật.

Từ những ý niệm sơ khởi đó, quay về với thơ. Và cũng như hội họa, chúng ta cần một tác phẩm nào đó, để đối chiếu, thử làm một cuộc truy lùng như thế. Và cũng như những thử nghiệm thơ, đây là thử nghiệm đọc.Tác phẩm “Chớp Biển” của Bùi Giáng, do gia đình và thân hữu in từ Canada (Vinagraphics), kỷ niệm 70 năm ngày sinh, là một tác phẩm thích hợp. Thích hợp vì không giống với bất cứ tuyển tập nào của Bùi Giáng từ trước tới nay, kể cả những tuyển tập được in mấy năm gần đây. “Chớp Biển” tạo nên ấn tượng làm người đọc phải liên tưởng tới “Mưa Nguồn”, bởi vì người tuyển chọn, như một cố gắng muốn đưa Bùi Giáng tới gần người đọc, và hình dung lại chân dung Bùi Giáng. Nếu “Mưa Nguồn” với giọng thơ gân guốc và nhiều chất điền dã, thì “Chớp Biển” như một tiếp nối đằm thắm, tưởng như hai giòng thơ ấy chẳng hề có đứt quãng. “Mưa Nguồn” in năm 1962, là tác phẩm đầu tay, đến nay đã 35 năm. 35 năm coi như đã đủ để nhìn ra một cuộc đời thơ, một hành trình thơ với bao nhiêu tang thương biến đổi. Có thể nói, “Chớp Biển” là tập thơ đi tìm lại “Mưa Nguồn”, những bài thơ đi tìm lại những bài thơ tiền thân. Mà ở khoảng thời gian giữa đó, như nhà phê bình Nguyễn Phan Cảnh, trong bài Số Phận Bùi Giáng đã viết: “Bùi Giáng thuộc số rất ít những nhà thơ thiên phú, đã được/bị lịch sử chọn để di truyền gien thơ dân tộc, phải vương cho hết tơ rồi có thác mới được thác. Vì vậy, việc giữa đường đứt gánh … thơ một cách không bình thường của anh vào thập niên sáu mươi rất có thể là một cách đã được chương trình hóa như thế nào đấy để chặn lại mạch thơ anh, một mã-khóa như thế nào đấy mà hiện nay chúng ta chưa đọc được”. Như vậy thì vấn đề Bùi Giáng là đi tìm cái mã khóa để mở ra một giòng thơ mà bấy lâu nay vẫn đóng kín, và cái khoảng thời gian giữa đường đứt gánh ấy lại là khoảng thời gian có một ý nghĩa lớn lao trong cuộc đời thơ và cả cho sinh mệnh của giòng thơ Việt. Nắm lấy, bắt mạch, hoán vị, trục xuất, phá hủy, viết lại bài thơ, như những nốt nhạc dấy lên từ ký ức, đưa bản văn từ bóng tối ra ánh sáng, từ vắng mặt thành có mặt. Bởi ký ức làm cho sự vắng mặt có ý nghĩa. Và như thế, ý nghĩa bài thơ là bài thơ khác, mà người đọc, đọc ra ở đằng sau bản văn. Bởi bài thơ chỉ hoàn tất khi nó được đọc, nếu không thì vẫn cứ mãi ở tình trạng dang dở. Nhà thơ dang dở với thơ, và thơ dang dở với nhà thơ.

(Trong bài này, người viết phát biểu theo quan điểm của mình, tác phẩm lên tiếng, và người đọc là trung gian đánh giá và góp ý, tương tự như kiểu đối đáp trong thoại kịch, dù chỉ trên mặt giấy. Như vậy, người đọc có thể tìm ở đây, ít ra, một giá trị giải khuây nào đó. Bởi một điều, nếu trong sáng tác, chúng ta luôn trông chờ một điều gì mới, thì trong cách viết và đọc, cũng phải thay đổi một chút, cho trệch đi, và người đọc có thể tham dự trực tiếp để thơ có nhiều lối nhìn, nhiều cách soi rọi. Người viết có thể sai lầm, nói ra ngoài tác phẩm, người đọc điều chỉnh lại; và mặt khác, người đọc cũng có thể bước ra ngoài bài viết và tác phẩm để tìm kiếm một điều gì khác. Những bài thơ trích dẫn, không hẳn là tiêu biểu, vì đằng sau đó là trùng điệp thơ; và chỉ là cái cớ, đẩy người đọc đi tìm lại một dòng thơ… như thác đổ từ nguồn, hãy cứ để nó chảy lai láng, cuốn ta đi, và sau đó, trong khoảng khắc tình cờ, ta nhận ra nó, nó nhận ra ta. Như vậy không phải là điều thú vị lắm hay sao? Chú thích này trong bài, xin như một đoạn nhắc tuồng về vị trí của mỗi phía tham dự).

Rượu Uống

Thưa em rượu uống bây giờ
Là trăm năm gục hai bờ tử sinh
Động hờ hững Chúa điêu linh
Em làm Hoàng Hậu mọc tình cỏ phơi
Nhà ma cửa quỷ đi đời
Chim hơi thở đục trong lời sương xanh
Càn khôn xiêm mỏng che mành
Về trong thiên hạ em thành thiên thâu
Thưa em rượu uống bây giờ
Là thiên cổ lụy còn trơ bên mình
Tài hoa tiếng vọng điêu linh
Phạm Đan Phượng chết theo Quỳnh Như sao
Thưa em từ bữa nghiêng chào
Chớm trang đầu chợt sóng trào trường giang
Em đi rắc lá bên đàng
Cỏ xanh rì mọc suốt càn khôn kia
Mùa xuân mưa rưới ruộng lìa
Về trong nắng hạ mép bìa sai bâu
Thưa em rượu uống bây giờ
Là trong lát nữa lên bờ đuổi ma
Chạy quanh cồn cụm lá già
Rách như bươm suốt ruộng sa mạc đồng
Càn khôn gió đổ chất chồng
Rú như beo rống như hùm đổi hang
Trên rừng dưới lũng tan hoang
Vẫn sừng sững bóng chắn ngang quỷ sầu
Thưa em rượu uống bây giờ
Là trong lát nữa trăng mờ hỏi ma
Hỗn mang về giữa hiên nhà
Bây giờ cố quận tên là chiêm bao
Nhìn nhau trong lũy ngoài hào
Lời phôi dựng một điệu chào dị sai
Trên đầu thế kỷ chia hai
Nguồn man mác lạnh tìm ai bây giờ
Thưa em rượu uống bây giờ
Là thiên thu lại còn trơ hận trường
Cầm chung dâu biển khôn lường
Chân trời mộng lý con đường chia ba
Nam đình doanh trại dàn qua
Trống chầu trùng ngộ thưa là không mong
Hoạt tồn phát tiết sầu đong
Tràng giang thế kỷ xô dòng xuống lean

Thơ Bùi Giáng là cuộc vận chuyển không ngừng của ngôn ngữ. Và khi chuyển động, nghĩa của chữ chưa kịp xuất hiện thì ngay tức khắc bị chữ khác thay thế. Cứ như thế, thơ truy lùng thơ, ngôn ngữ truy lùng ngôn ngữ, và bài thơ này trùng lấp vào bài thơ khác. Nghĩa chữ chồng chất lên nhau, chữ này ẩn vào trong hay bị bao trùm bởi chữ khác, của bài thơ khác. Ý của thơ không còn nguyên ròng – bất định và ảo hóa. Đi tìm lại tiền thân, nhưng cũng chẳng ai biết bài thơ nào là tiền thân của bài thơ nào. Thơ ở trên trời dưới đất, muốn đọc thì với lấy, nhặt lên, bất chợt và tình cờ, chẳng thể chọn lựa, chẳng thể dừng lại vì vòng quay có bao giờ dừng lại.

Trong lịch sử thơ Việt, chưa bao giờ lại có cuộc luân vũ mãnh liệt đến như thế, của ngôn ngữ. Và thơ, phải chăng, không nằm ở chính ngôn ngữ, mà ở khoảng khắc bốc hơi của ngôn ngữ, và chúng ta có thể tạm gọi cho đơn giản là quy trình hóa thân của ngôn ngữ. Bài thơ chẳng còn ở quá khứ hay hiện tại (và cũng chẳng phải tương lai) mà là tiến trình của thời gian. Và người đọc được mời gọi, nhập vào tiến trình ấy, để cùng hoàn tất thơ. Thơ làm khó diễn dịch và giải thích, vì vậy, chỉ còn lại người đọc và tác phẩm. Ngay tác giả cũng mờ nhạt trong định mệnh của vòng chơi. Nhưng không phải vì thế bài thơ không cần diễn dịch; sự diễn dịch cần thiết vì nếu nó kéo người đọc càng lúc càng xa tác phẩm, xa cách thơ, thì sẽ tạo nên phản ứng và nỗ lực làm người đọc tìm cách đến gần tác phẩm. Freud, khi đề cập tới việc đọc một tác phẩm văn học, cho rằng, đọc là phát hiện diễn tiến hóa thân của những yếu tố làm nên tác phẩm. Như vậy, ý nghĩa của bài thơ không quan trọng, mà quan trọng là cách nó tạo ra ý nghĩa.Nếu ngôn ngữ là hệ thống những ký hiệu, có nghĩa là sự tập hợp nhiều ký hiệu tạo nên ngôn ngữ, thì ngôn ngữ hẳn phải được nhìn theo một cách nhìn khác. Roland Barthes cho rằng, quần áo, quảng cáo, những hoạt động thể thao và tất cả đối tượng và hình thái ứng xử đều là hệ thống những ký hiệu phải được giải thích qua những ẩn tính văn hóa. Như vậy cái gì cũng có thể trở thành ngôn ngữ, nếu nó chuyên chở được một ý nghĩa, như một bông hoa là ký hiệu, nhưng nếu kết thành vòng hoa, nó trở thành ngôn ngữ. Ngôn ngữ chi phối mọi khía cạnh trong đời sống, và nếu ngôn ngữ có trước cá thể, thì thơ đi trước nhận thức con người. Thơ, như một động lực phá vỡ ngôn ngữ, bởi ngôn ngữ tạo thành quyền lực, bao vây và nô lệ hóa con người. Chống lại ngôn ngữ, chẳng có cách nào khác hơn là đuổi bắt, diễu cợt và gây rối, bóp méo và làm dị dạng ngôn ngữ. Tựa như nhân vật Gregor Samsa của Franz Kafka (trong The Metamorphosis) bỗng chốc hóa thành dị hợm, không phải con người dù vẫn mang tâm trí của con người, hay những con vật trong Animal Farm của George Orwell, dù có biến thái thế nào đi chăng nữa, thì người ta vẫn có thể đọc được thông điệp từ đằng sau những biến cố. Những biến cố ấy chẳng qua cũng chỉ là những động lực giải phóng đời sống, cũng có nghĩa là giải phóng khỏi những chật chội, tù túng, áp bức của thực tại.

Làm Thân Con Gái

Trăng mới lên từ bữa nước không về
Một hôm nào em mở cửa đầu khe
Và bữa đó đến bây giờ cỏ rạ
Thi nhau mọc mặt trời lên lả tả
Bông lúa chín trong rừng kêu tiếng lá
Chóc chim xanh đòi đẻ trứng bây giờ
Đến bây giờ từ giờ một giờ hai
Đến bây giờ từ giờ ba giờ bốn
Soi gương mặt mày cong đo đếm lộn
Tóc tơ nhung là nhớ lạc lầm trời
Mây trên trời đầm đìa suối chung soi
Ghềnh bóng vang đá ngựa tía cương đòi
Đầu rớt xuống khi ngửa nghiêng tay gió
Chân ngựa mỏi khi lời không thể tỏ
Chân ngựa bay khi tiếng hụt chân trời
Chân ngựa về khi điệu hỏi về môi
Đất tròn trịa gối xanh trong thớ cỏ
Sương đắng cay vì trái chín bây giờ
Người hai chân là quốc sắc tò mò
Người hai tay là đẹp không thể ngờ
Người hai gối là tròn không thể tưởng
Người hai một một hai là ngực ưỡn
Người mở cửa để cho đời sung sướng
Người chết đi để thiên hạ quên người
Người trở về trong mộng đủ hai môi
(Và không thiếu bất cứ cái gì trong thân thể)

Thơ Bùi Giáng, gợi ra và soi sáng một điều: thơ là một chuyển động không ngừng, cuộc hóa thân đến kỳ cùng của ngôn ngữ. Từ thơ có vần đến thơ tự do, và cho đến những thể loại mang tính hình tượng bây giờ, cũng chỉ là những biến hóa của ngôn ngữ mà thôi. Nhìn lại thơ Mỹ, từ thơ có vần đến thơ tự do thời Walt Whitman, cho đến Concret Poetry (Thơ Cụ Thể), Found/Collage Poetry (Thơ Tìm Được/Cắt Dán)1, Projective Poetry (Thơ Dự Phóng)2, hoặc Organic Poetry (Thơ Hữu Cơ)3, hàng loạt những cách tân, thử nghiệm, kéo theo hàng loạt những phát biểu, những tuyên ngôn, thì cũng là những đột biến từ dạng thể này sang dạng thể khác. Ngôn ngữ chẳng qua là phương tiện như bất cứ phương tiện nào khác, một cục đá, một vật thể vô tri, cũng được, hà cứ phải là con đường chữ.

Từ đó có thể nhìn ra, thơ Mới Tiền chiến là loại thơ mà ngôn ngữ bất động. Người đọc bắt được ngay ý và cảm xúc thơ. Tựa như một vật bất động, chúng ta dễ dàng nhìn ra hình dạng của nó, nhưng khi chuyển động thì khó lòng thấy được. Nếu chuyển động theo tộc độ cao, như tốc độ ánh sáng, thì vô phương nhận biết. Nói chung, người đọc có tâm lý chiếm đoạt và tiếm đoạt, nên dễ cảm thông được với thơ Tiền Chiến, bởi vì qua đó, ai cũng có thể làm thơ và phát biểu một vài điều về thơ. Nhưng khi bước qua cái khoảng vào đời ấy, tới một thời kỳ trưởng thành của thơ, thì không ai có thể vượt qua những khó khăn. Thơ của thời kỳ này, đối với người đọc thật tối tăm, khó hiểu, cầu kỳ, hũ nút và chừng như không phải thơ. Thơ lạ mặt với người đọc đã đành mà còn làm bối rối ngay cả với những người muốn tìm hiểu nó. Nếu thơ dị ứng với người đọc thì cũng tạo nên những phản ứng từ ngay những nhà thơ. Bùi Giáng quay về với cơn cuồng điên (có thật là cuồng điên?), Thanh Tâm Tuyền ẩn dật vào nơi chốn nào đó của ông, và Lê Đạt bông đùa với nhân thế. Quay về với cơn cuồng điên cũng là nhập vào cuộc xoay vần của con chữ. Nói cho ngay, đời sống chính là ngôn ngữ. Và người đọc nếu muốn hiểu thơ ông, cũng không có cách nào khác là nhập vào dòng chuyển động ấy.

Nếu không thì người ta cứ tha hồ bới trên những bản văn, áp đặt những gì không dính líu gì đến thơ để tìm kiếm thơ. Nếu thơ, một nửa phần nằm trong tinh thần chiêm nghiệm và kinh nghiệm, còn nửa phần khác là sự học hỏi và đời sống, thì nếu không nhìn thấu suốt được cái toàn thể ấy, thì chẳng bao giờ chạm tới chỗ cốt lõi của thơ. Nói cho cùng thì thơ là vấn đề của ngôn ngữ. Và nếu nắm được sự biến hóa của ngôn ngữ thì nắm được thơ.

Chân Trời

Người đi lại thân đời vui như thể
Sầu lên hoa dâu lá lạnh như hường
Và mặt đất cát bờ cây phơi hé
Nước lên cồn câu chuyện kể bên mương
Lời cũng nói những lời vui như thể
Mây xanh trời về đô hội môi cong
Người thiếu nữ điểm trang hồng mắt lệ
Chiều hôm qua chi phấn cũ phơi giòng
Mái bỏ rớt xuống trần gian rơi tóc
Áng can qua là buổi hẹn tương phùng
Bờ liễu rộng bình minh em khóc lóc
Hoàng hôn xanh thương nắng rộng vô cùng
Vì bữa trước xuân đầu khô trụi lá
Bốn chân trời thổi gió buốt thân tre
Và chân bước mang em về tấc dạ
Trong tấm lòng thu động rú truông khe
Ngàn thông rụng đầu le sương lá cỏ
Nước xuôi giòng em bước lại nghiêng vai
Mây tơ tóc phai màu xuân chẳng rõ
Tuyết thiên thu cành dâu gục ngân dài

Nếu ví sự chuyển động của ngôn ngữ như sự chuyển động của hình ảnh, thì những hình ảnh liên tiếp vừa hoán đổi vừa vắng mặt tạo nên ý nghĩa, và ý nghĩa ấy cũng vừa hoán đổi, vừa vắng mặt. Sự đọc, chính là quy trình của vô thức, bởi vô thức là sự trượt lướt của ý nghĩa bên dưới những hình ảnh. Và nếu ví bản văn là tấm gương soi, thì qua đó, hình ảnh trong tấm gương cũng chẳng phải hình ảnh thực của chúng ta. Nó vừa thật vừa ảo, tạo nên sự mê hoặc của sự nhận biết, ta là chính ta, và qua cái chính ta đó, ta nhận biết được ta. Như vậy, có phải là bài thơ đã giúp chúng ta đi từ sự bí ẩn cùng tận để trở về hiện thực, từ vô thức trở về ý thức, từ tưởng tượng trở về thực tại. Vậy thì, vô thức chẳng phải là những gì chôn kín trong ta, mà là những gì ở ngoài ta, tác động và đan dệt chung quanh, từ thế giới bên ngoài, giúp chúng ta đi tìm lại được cái bản lai diện mục (của thơ hay của ai?). Thơ Bùi Giáng, cũng như thơ Đặng Đình Hưng, Lê Đạt, Thanh Tâm Tuyền, những nhà thơ đã móc vào được quy trình biến hóa đó, chẳng phải đã chuyển cách đọc một bài thơ, từ đáy sâu của vô thức đó sao?

Ông Trời Chịu Thua

Bây giờ tôi rất có quyền
Hỏi ông trời: — chớ thuyền quyên là gì?
Mà nhân gian nhớ li bì
Từ thiên thư tới tám kỳ càn khôn
Trời rằng: ngươi rất có quyền
Hỏi như rứa đó… nhưng…
– Nhưng sao
– Nhưng ta không đủ thẩm quyền đáp đâu

Trở về với bức họa Một và Ba Chiếc Ghế, đó là thí dụ khá cụ thể, để chúng ta có thể mường tượng quá trình của ngôn ngữ, quá trình thưởng ngoạn, từ phía sau của bức họa. Một tác phẩm nghệ thuật ví như ngôi nhà đóng kín, nếu không mở được cánh cửa thì làm sao thấy được những gì ở bên trong, nhìn ra giá trị đích thực của nó. Và người đọc phải chính mình bước vào, đối mặt, thẩm thấu và ném mình theo cơn sóng cuồng bí ẩn, với nó. Giống như những bức tượng của Rodin, đã có hàng ngàn trang viết về Rodin, nhưng không có gì có thể thay thế được tác phẩm ngoài chính tác phẩm. Và nếu tác phẩm là một cách lạ hóa đời sống, thì cách lạ hóa đó chẳng qua, là chỉ phát hiện những gì bị che mờ bởi thực tại, phát hiện cái thực tại của thực tại. Vả lại, thơ vượt lên và trải dài qua mọi thời kỳ, mọi trường phái lý thuyết. Và dù hiện nay, vẫn còn đang có tranh cãi gay gắt giữa các lý thuyết, thì mới thấy rằng, chính tác phẩm tạo nên lý thuyết chứ không phải những lý thuyết tạo nên tác phẩm. Nhưng nói gì thì nói, cả lý thuyết lẫn tác phẩm, nếu không có những cập nhật thường xuyên, thì sẽ chẳng bao giờ theo kịp được với những chuyển biến nhanh chóng của thơ và thực tại. Có điều là, những hành trình thơ, có dung chứa nổi và xuyên suốt được qua nhiều thời đại hay không. Một bức họa, một bài thơ, một tác phẩm văn học luôn luôn ẩn chứa những ma lực. Nhưng trước khi bước vào, chúng ta phải tìm cho ra cách đọc nó. Thơ Bùi Giáng có cái ma lực quyến rũ ấy, và ở thời ông, đã có biết bao nhiêu người làm thơ giống ông, nếu không về ngôn ngữ thì cũng về giọng điệu. Thật ra họ không làm thơ đâu, họ đọc ông đấy thôi. Và từ bao lâu nay, đã có nhiều người đọc, viết về thơ ông, nhưng đa phần cũng chỉ chạm tới được những gì ở bên ngoài thơ. Vì thế thơ ông càng lúc càng xa người đọc, và ông cũng càng lúc càng cô đơn, càng cô đơn thì càng đẩy ông vuột khỏi tầm bay, và lao vào một tinh cầu khác. Đọc, là đối thoại giữa ý thức và vô thức, giữa quá khứ và hiện tại, giữa người đọc và tác phẩm.

Chúng ta nói tiếng nói của chúng ta, tác giả nói tiếng nói của tác giả, có khi trái cựa, có khi mỗi người mỗi ngả, nhưng qua đó, nẩy sinh ánh chớp sáng, ánh chớp ấy xẹt ngang, thanh tẩy và làm mới tâm hồn ta. Sự đọc, mỗi bài thơ, mỗi nguồn thơ, dường như đòi hỏi những cách khác nhau. Cách đọc ấy vốn đã có sẵn trong tác phẩm, không thể áp đặt từ bên ngoài, và vì thế, người đọc phải tự tìm lấy. Đó cũng chính là hàm ý, làm một bài thơ khác. Bài viết này cũng chỉ là một thử nghiệm, một cuộc đối thoại, giữa thế hệ này và thế hệ khác, như một nhấn mạnh, chỗ khởi đầu là phát hiện nơi chính thơ, một cách đọc khác. Và những bài thơ trích dẫn, chẳng qua, là đánh thức một nguồn thơ, mà chúng ta dường như đã quên mất, trong quá khứ (hay trong tiềm thức), làm nó sống lại, ẩn hiện, như giấc mơ hồi sinh. Và thơ Việt, dù đang trong sự chuyển mình theo một chiều hướng khác, thì chẳng qua cũng vẫn nằm trong cách thức hóa thân của ngôn ngữ, có gì lạ đâu.

1.- Found/Collage Poetry (Thơ Tìm Được/Cắt Dán): tương tự như Pop Art, cóp nhặt câu chữ từ các nguồn khác như quảng cáo, truyện… dàn dựng thành bài thơ hay tạo hình bằng cách cắt dán chữ, hình vẽ từ các báo và tạp chí…

2.- Projective Poetry (Thơ Dự Phóng): Gồm những chùm chữ thay cho dòng và các khoảng trống, có thể đọc từ chùm đầu tới bất cứ chùm nào, hoặc từ mảng chữ của chùm này đọc tròng tréo qua các mảng chữ của chùm khác.

3.- Organic Poetry (anh PTH dịch là Thơ Hữu Cơ): Chủ trương thể thơ và hình thức bài thơ tùy thuộc vào cảm hứng tự nhiên hơn là các thể có sẵn, tương tự như Dạng Thức Thơ.

Trích Vũ Điệu Không Vần – Khê Iêm – Nhà Xuất bản Văn học – http://thotanhinhthuc.org/ LỜI NÓI, ÂM THANH & ĐỌC NGÔN NGỮ VÀ…

Sài GònSài Gòn mệt mỏi, chiều tan,
Quán giăng bóng xế, lanh tanh, tiêu điều,
Thương em, mà anh có hiểu,
Gieo neo một chuyến, đò Kiều sang sông.

01/5/2012

Mưa ngâu!

Cuộc đời duyên kiếp đấy thôi,
Hãy đi đi sẽ xa xôi sẽ gặp,
Làm chi mà phải hò hẹn,
Cơn mưa chợt đến tóc em ướt rồi!
Tóc mai ươn ướt rối bời,
Làm sao thề thốt ngỏ lời cùng anh!
Tim anh đã nhuộm màu hoa,
Cánh phượng hồng rơi rớt sau mưa,
Biết đâu được mất hay chưa,
Chờ em không thấy, lưa thưa hạt sầu,
Giăng vào đôi mắt nâu nâu,
Giăng vào cuối ngõ, mưa ngâu mãi còn.

15/5/2011

Thần Tiên Trên Núi

Đùa với tuyết
rỡn với vân
Một mình nhớ mãi gái trần gian xa

Sương buổi sớm
nắng chiều tà
Trăm năm hồng lệ có là bao nhiêu

-Bùi Giáng

Faerie of the Mountain

Jest with snow
josh with clouds
Pining for her without, within

Foggy morns
puce evenings
One century means nothing in tears

-ianbui dịch - https://www.facebook.com/nghia.bui.90

NGUYỄN LƯƠNG BA | Translated by J. Do Vinh

www.thotanhinhthuc.org

When I first learned how to read, to write,
to listen see and understand, to imagine,
to remember my life drifting afar
to a place that is suffering a natural

Khi bắt đầu biết đọc, biết viết, biết
nghe nhìn hiểu, biết tưởng tượng, biết nhớ
lại trong đời mình đang trôi ở một
nơi xa cái nơi đang bị thiên tai,

disaster. The first time I heard tsunami
tsunami tsunami, tsunami tsu-
nami. Oh, south asia where I am
familiar, had come to pass, had made landfall

Thì lần đầu tiên tôi nghe tsunami
tsunami tsunami, sóng thần sóng thần.
Ôi vùng đông nam á nơi tôi biết,
đã đi qua, đã cập bến, biết bao

know that I have died on a stormy night.
Oh but to let the boat sink. Oh the great
and so many love, Ladang, Penang
Galang Indonesia, when I on a

Thân thương, nào Ladang, Penang
Galang Indonesia. Khi tôi từ
con thuyền vượt đại dương, một ra đi,
sóng dữ, vâng sóng dữ và tôi biết

boat crossing the seas on a voyage.
The horrible waves after waves and I
storm quickly passing powerfully and
naturally without question, and I

Rằng mình đã chết giữa đêm giông bão.
Ồ, thì cũng đành để con thuyền chìm.
Ôi, cơn bão lớn lao vội vàng đi qua,
mạnh mẽ, thản nhiên chả cần hỏi han.

imagine the horror but how could I
imagine such horror when the waves like
the heavens crashing down on the beautiful
beaches like a dream where there are people

Và tôi liên tưởng sự khủng khiếp kinh
hoàng, mà làm sao liên tưởng được khi
cơn sóng như trời sập đánh vào các
bãi biển xinh đẹp thơ mộng, mà ở

enjoying the pleasures of the world, so
it begs the question where is God’s mercy
for a tsunami as such? (a Christmas
had just come to pass). Too many people

Đó những người ở thế gian đang tận
hưởng lạc thú trần gian thì thử hỏi
ân sủng của Chúa và tsunami là thế nào?
(Một mùa Giáng Sinh vừa mới qua đi.)

had been killed in a single day quickly
disappearing, quickly dissolving while
they were speaking and smiling in this life.
Life remains virginal. Let’s look to the

Quá nhiều người đã chết trong một ngày,
nhanh chóng biến mất, nhanh chóng tan đi
mà họ thì đang cười nói với cuộc
đời này. Cuộc sống vẫn còn trinh nguyên,

Southern sea and the mother holding her
child in Banda Aceh had died truly not
knowing what to say! The sea is now calm?

Hãy nhìn về biển Đông và bà mẹ
đang ôm đứa con ở Banda Aceh
đã chết, mà thật không biết nói gì!
Mà biển thì lại đang êm, có phải?

Nguyễn Lương Ba

Nhân loại luôn đặt mình trong tương giao phổ quát của những đối xử huynh đệ và thiện cảm là ý nghĩa mà lịch sử phải thực hiện trong giòng sống của con người. Lịch sử phải vượt qua những tương tàn và hủy diệt để mở tới một triển vọng nhằm thiết lập một nhân loại đại đồng và thống nhất trong đời sống. Lo lắng của lương tâm trở thành mơ ước của ý hệ. Chính ở trong sự chuyển hóa từ một tình tự trung thực đến một hệ thống tư tưởng, ý nghĩa của lịch sử đã bắt đầu theo một chiều hướng suy đồi. Một tác động nhằm đưa hệ thống tư tưởng vào thực tiễn xã hội thêm một lần nữa lay dộng ý nghĩa đó đến tận nền tảng. Lịch sử bắt đầu thăng trầm theo khả năng luận lý, nhận thức và phán đoán của con người. Trên quan điểm đại thể, văn học nghệ thuật sẽ đưa nhân loại về một nhìn nhận đáo lý và cấp thiết. Nó như một sức phản động mọi mưu toan ám hại đời sống con người bằng mọi phương tiện của tư tưởng và bạo động. Một nền văn học nghệ thuật phục vụ cho một chủ nghĩa và xem thành quả của hoạt động đó như là công trình văn hóa là một nghệ thuật đã đặt nhân loại ra khỏi mọi cứu rỗi, bởi lúc đó nghệ thuật đã trở thành một thứ công cụ nằm chết trong một cơ cấu ý hệ. Trong viễn tượng đó, nghệ thuật đã thu hẹp nhân loại vào bên trong một phần mơ ước của ý hệ chỉ có tính cách giai đoạn. Do đó nghệ thuật bị cô lập giữa toàn bộ đời sống của nhân loại và sẽ chết ngạt giữa sự kết án của tập thể quần chúng. Nghệ thuật như vậy chỉ có nghĩa là làm đầy những khoảng trống để hoàn thành cơ cấu ý hệ một cách tốt đẹp. Nó đang bỏ quên những thực tại khác, những tập thể khác và rồi nó đứng bên ngoài trái tim và số phận của nhân loại. Nghệ thuật luôn phấn đấu cùng khả năng bạo động, vận hành của lịch sử, chia sẽ những tình cảm của con người để nhằm thực hiện mơ ước đích thực và sâu xa của nhân loại. Ai đó có lần nói đến sự lớn lao của nghệ thuật hẳn không quên nghĩ tới điều đó.

Từ những hoàn cảnh bi thảm và đau xót do thiên tai Sóng Thần xãy ra ở vùng Nam Á, những người làm văn học, nghệ thuật đều cảm thấy xúc động. Không những là xúc động mà còn bị thôi thúc như là một ý thức đối với lịch sử để nói lên tiếng nói, thiết lập một ý nghĩa thực tiễn, san sẻ nỗi đau của con người bằng chính ngôn từ của mình.Văn thơ chỉ có thể diễn tả trong ngôn từ vì vậy nó không định hình thành cơ cấu, bởi ngôn từ không thể trở thành sự vật. Đó chính là sức mạnh của tình cảm và ý thức. Tác dụng của nó sẽ có hiệu lực trên bình diện rộng lớn bởi vì văn thơ không nhắm đến bản thân của cá nhân mà bày tỏ cho cả một tập thể. Nó thu gọn đời sống trong một tác phẩm nhỏ bé nhưng đồng thời mở ra một viễn tượng đời sống rộng lớn và bao quát hơn. Cùng với những tiếng nói khác, chia sẻ niềm đau thương của con người trước thảm nạn Sóng Thần, website Thơ Tân Hình Thức đã mở rộng trang thơ để đón nhận bài vở của các bạn văn gửi về. Có thể đọc bài của nhà thơ Lý Đợi ở Sài Gòn, Đặng Thân ở Hà Nội, Hoàng xuân Sơn ở Canada và bài vở của các nhà thơ từ các tiểu bang của nước Mỹ. Ý thức này là điều kiện để nghệ thuật xâm nhập vào thực tiễn xã hội, cơ cấu tập thể nhưng ý thức này cũng đồng thời bắt đầu cho nhịp vận chuyển đổi thay. Cho dù tác dụng của nghệ thuật trên bình diện xã hội chưa được bày tỏ tức thì, người làm văn học nghệ thuật có thể cảm thấy chu toàn công tác của mình một phần nào đó bởi vì trách nhiệm nghệ thuật mà tập thể đòi hỏi là một trách nhiệm lý thuyết, căn cứ trên những giá trị tinh thần. Như vậy có một tương quan chặt chẽ giữa nghệ thuật và quần chúng. Nghệ thuật gắn liền với quần chúng trong lý do hiện hữu cũng như trong trách nhiệm lịch sử. Quả thực, nghệ thuật là tiếng nói và hơi thở cuối cùng của con người trong xã hội nhất là một xã hội bạo động và tai ương. Nghệ thuật đứng bên trên hạ tầng kiến ttrúc cho nên không thể đòi hỏi những tác động hữu hình và thực tiễn của giá trị nghệ thuật. Tuy nhiên, nghệ thuật còn cải hóa ngược lại cho lực lương hạ tầng kiến trúc đó đồng thời có thể bày tỏ sự thiết lập mới cơ cấu lực lượng trên. Đó là con đường mà nghệ thuật đi vào đời sống hiểu như là một ngôn ngữ của đời sống.

Mỗi bài thơ Tân hình thức của mỗi tác giả đều mang những tâm trạng khác nhau hay nói một cách sâu xa hơn những truyền thống tinh thần, văn hóa xuất phát từ những hoàn cảnh lịch sử đã tác động mãnh liệt lên những xúc cảm của họ như là vai trò của đạo đức nhằm giải thích sự giới hạn giá trị cá thể và đặt cá thể vào trong một tương quan xứng hợp với đạo sống của một con người, của một dân tộc. Họ rung động thật sự những thực tại của đời sống, những khổ đau đích thực mà không bị luận lý của ý hệ che mờ.

Và thơ Tân hình thức với tính cách mở rộng của thể loại thơ đã giúp phụ vào, chuyên chở tình tự không những bắt nguồn từ thực tại để diễn tả chân lý của thực tại mà còn đem tới một sự đổi thay cho thực tại. Từ diễn tả đến đổi thay là một nhịp vận động tiến bộ của nghệ thuật kêu gọi một sự nhìn nhận phổ quát để thực hiện mơ ước của nghệ thuật. Chính giá trị của nghệ thuật được bày tỏ trong nhịp vận động này. Trên bước đường thực hiện ý nghĩa của mình, thơ Tân hình thức vươn dậy như một tác động đối với đời sống, từ đó xây dựng một truyền thống và một quá trình hiện hữu lớn lao. Một viễn tượng mở ra như thế cũng là một thử thách tâm hồn những người theo đuổi nghệ thuật vậy.

* Xin đọc các bài thơ Tân hình thức viết về thảm nạn Sóng thần.

NGUYỄN LƯƠNG BA | Translated by J. Do Vinh

www.thotanhinhthuc.org

When I first learned how to read, to write,
to listen see and understand, to imagine,
to remember my life drifting afar
to a place that is suffering a natural

Khi bắt đầu biết đọc, biết viết, biết
nghe nhìn hiểu, biết tưởng tượng, biết nhớ
lại trong đời mình đang trôi ở một
nơi xa cái nơi đang bị thiên tai,

disaster. The first time I heard tsunami
tsunami tsunami, tsunami tsu-
nami. Oh, south asia where I am
familiar, had come to pass, had made landfall

Thì lần đầu tiên tôi nghe tsunami
tsunami tsunami, sóng thần sóng thần.
Ôi vùng đông nam á nơi tôi biết,
đã đi qua, đã cập bến, biết bao

know that I have died on a stormy night.
Oh but to let the boat sink. Oh the great
and so many love, Ladang, Penang
Galang Indonesia, when I on a

Thân thương, nào Ladang, Penang
Galang Indonesia. Khi tôi từ
con thuyền vượt đại dương, một ra đi,
sóng dữ, vâng sóng dữ và tôi biết

boat crossing the seas on a voyage.
The horrible waves after waves and I
storm quickly passing powerfully and
naturally without question, and I

Rằng mình đã chết giữa đêm giông bão.
Ồ, thì cũng đành để con thuyền chìm.
Ôi, cơn bão lớn lao vội vàng đi qua,
mạnh mẽ, thản nhiên chả cần hỏi han.

imagine the horror but how could I
imagine such horror when the waves like
the heavens crashing down on the beautiful
beaches like a dream where there are people

Và tôi liên tưởng sự khủng khiếp kinh
hoàng, mà làm sao liên tưởng được khi
cơn sóng như trời sập đánh vào các
bãi biển xinh đẹp thơ mộng, mà ở

enjoying the pleasures of the world, so
it begs the question where is God’s mercy
for a tsunami as such? (a Christmas
had just come to pass). Too many people

Đó những người ở thế gian đang tận
hưởng lạc thú trần gian thì thử hỏi
ân sủng của Chúa và tsunami là thế nào?
(Một mùa Giáng Sinh vừa mới qua đi.)

had been killed in a single day quickly
disappearing, quickly dissolving while
they were speaking and smiling in this life.
Life remains virginal. Let’s look to the

Quá nhiều người đã chết trong một ngày,
nhanh chóng biến mất, nhanh chóng tan đi
mà họ thì đang cười nói với cuộc
đời này. Cuộc sống vẫn còn trinh nguyên,

Southern sea and the mother holding her
child in Banda Aceh had died truly not
knowing what to say! The sea is now calm?

Hãy nhìn về biển Đông và bà mẹ
đang ôm đứa con ở Banda Aceh
đã chết, mà thật không biết nói gì!
Mà biển thì lại đang êm, có phải?