LỜI TÒA SOẠN
Thơ • Chủ trương Khế Iêm • Tháng 03 năm 2026 • Năm thứ 6 • Số 19
Email: tapchitho2022@gmail.com
www.thotanhinhthuc.com
www.thotanhinhthucviet.vn
SỐ ĐẶC BIỆT VỀ THƠ
Mỗi người đều có cái hay, cái dở, qua cái ngã (cái tôi). Khi bản ngã quá lớn sẽ làm con người trở nên ích kỷ, ít chịu trách nhiệm về những hành động lỗi lầm của mình, còn làm tổn thương người khác dẫn đến các mối quan hệ không lành mạnh, không ai ưa, và mọi người xa lánh.
Nếu cái ngã bình thường, cuộc đời hạnh phúc, có gia đình.
Khi không còn cái ngã (cái tôi), sống khiêm tốn, không tự cao tự đại, không khoe khoang, từ cái đúng, cũng thấy được cái sai, vì thế mới có tình người, giúp trở thành thơ, văn nghệ sĩ.
Nhà thơ Mỹ, Dana Gioia, đã từng nhận xét về dòng thơ Tân hình thức Việt:
“Những bài luận về kỹ thuật, như của bạn, rất quan trọng đối với các nhà thơ khác. Nó giúp họ làm rõ công việc của chính họ, và làm sắc nét quá trình sáng tạo của họ.” | (Essays on technique, such as yours, are very important to other poets. It helps them clarify their own work and sharpen their creative process.)
Nhưng cái mới, cái khác để được chấp nhận, không thể không trải qua sự chống đối, thử thách. Khi vượt qua những khó khăn tưởng như không thể vượt qua, thơ Tân hình thức Việt đã hình thành một thể thơ mới, đóng góp vào sự lớn mạnh của thơ Việt. Điều đó cũng tự nhiên vì trong những chuyển biến bình thường của cuộc sống. Một số tuyên ngôn nổi tiếng của triết gia thời cổ Hy lạp, Socrates:
“Knowledge and virtue were the same thing.” | (Kiến thức và đức hạnh giống nhau);
“Wrongdoing, is always involuntary, being the product of ignorance.” | (Làm ‘hay nói’ sai, luôn luôn vô tình là do sự thiếu hiểu biết);
“Two levels of knowledge: inspection and interpretation” | (Hai mức độ của kiến thức: sự xem xét kỹ và giải thích).
Điều này có nghĩa, sự hiểu biết phải được giải thích rõ ràng, đến nơi đến chốn. Nhưng kiến thức, theo Kant, là sự hiểu biết, và kinh nghiệm thực tại. Trong cuộc sống bình thường, Socrates gặp đầy rẫy chông gai, một cuộc hôn nhân với người vợ quá dữ dằn, đến nỗi ông phải thốt lên,
“Dẫu sao, nếu lấy một người vợ hiền, bạn sẽ hạnh phúc, nếu không sẽ thành một triết gia”.
Người vợ dữ dằn đó chính là kinh nghiệm thực tại, kết hợp với sự hiểu biết, giúp ông có được kiến thức để trở thành một nhà tư tưởng lớn. Socrates, Triết gia Hy lạp, đã để lại một số tuyên ngôn nổi tiếng:
“Một cuộc sống không có thử thách là một cuộc sống không đáng sống” – “ Điều tốt đẹp nhất là kiến thức, điều xấu xa là sự dốt nát” – “Những bộ óc lớn thảo luận về những ý tưởng, bộ óc trung bình bàn luận về những sự kiện, còn những bộ óc non yếu nói chuyện về con người”.
Trong đời sống hàng ngày, khi ý nghĩ dấy lên, tạo sự chuyển động, chuyển động gặp một ý nghĩ khác, gây ra cọ sát. Sống với nhau, mỗi người suy nghĩ mỗi khác, dĩ nhiên, ý nghĩ này lấn lướt ý nghĩ khác, sinh ra va chạm, va chạm gây ra phản ứng, phản ứng đưa đến hành động. Sự khác biệt giữa những ý nghĩ càng nhiều, sự đổ vỡ trong mối giao tiếp càng lớn. Trường hợp triết gia Socrates là một ví dụ điển hình. Vì vậy, chúng ta sẽ không lấy làm lạ, nếu thấy những văn nghệ sĩ, hay các nhà tư tưởng nổi tiếng, có một đời sống gia đình không hạnh phúc. Nói chung, dù hiền hay dữ, cái nào cũng tốt, nếu chúng ta nhận biết được sự tích cực của nó, hóa giải khổ
đau, bằng cách không phản ứng, cứ để cho ý nghĩ đến rồi đi. Vả chăng, đó cũng là yếu tố cần thiết, tạo nên cảm xúc, thành thơ.
Trình tự ý tưởng trong thơ bao gồm: kiến thức, ý tưởng và tưởng tượng.
– Kiến thức có được, bởi chúng ta thông qua việc học hỏi, và nhớ, từ nhiều nguồn khác nhau, sách vở và thực tại. Hơn nữa, khi áp dụng kiến thức để làm hành động, từ hành động chúng ta có được kinh nghiệm.
– Sau khi có được kiến thức về các chủ đề bài thơ, kết nối với những kinh nghiệm trong tiềm thức, những ý tưởng mới lóe ra trong nội tâm. Ý tưởng được liên kết với bộ óc sáng tạo.
– Khi mọi thứ đang diễn ra (hành động), tâm trí tưởng tượng các chiều hoạt động mới. Tưởng tượng cũng có thể là ảo ảnh. Các nhà làm phim (tác giả truyện) tưởng tượng một số khái niệm tưởng tượng, và phim siêu nhiên, giả thuyết được tạo ra. Hầu hết các trí tưởng tượng bắt đầu chỉ với ý tưởng nhỏ, rồi biến nó thành một chuỗi ý tưởng hoàn chỉnh, liền lạc. Trí tưởng tượng gắn liền với tư duy sáng tạo.
Ý tưởng và trí tưởng tượng (bao gồm cả suy nghĩ và lời nói) không có giá trị, cho đến khi nó được chuyển thành hành động. Hành động là cách tiến hành sáng tác.
– Cuối cùng, liên hệ giữa những chức năng sáng tạo trong não bộ, kết nối nhũng yếu tố giữa bán cầu não phải và trái. Nhịp điệu và ý tưởng tạo ra cảm xúc, vui buồn, giận ghét … qua trung gian của tri giác. Tri giác là thực tại ẩn giấu có thể cảm nhận, tin tưởng, hay giải thích nhưng không thể nhìn thấy. Về nhịp điệu, muốn tạo nhịp điệu mới, phải qua cách làm thơ, đọc thầm trong đầu, nghe nhạc … Bài thơ trở nên lôi cuốn, mới mẻ và hay, tùy thuộc vào tài năng của người làm thơ. Như vậy, sáng tác đòi hỏi rất nhiều kinh nghiệm, từ lý thuyết và thực hành, tới tư duy nghệ thuật. Đặc biệt, nhịp điệu là yếu tố khó trong thơ Tân hình thức, nếu bài nào cũng hao hao giống bài nào thì người đọc dĩ nhiên sẽ nhàm chán.
Khi một nguồn tư tưởng, hay một hiện tượng văn học xuất hiện thì không thể mất đi. Văn minh Hy lạp bị phủ nhận trong thời Trung cổ, nhưng lại sống lại ở thời Phục Hưng. Thơ không vần tiếng Anh bị lãng quên cuối thế kỷ 19, lại nở rộ với phong trào lãng mạn, giữa thế kỳ 19.
Triết gia Pháp, Jacques Derrida, cho rằng trung tâm văn hóa phương Tây dựa vào tư tưởng Thiên Chúa giáo, và các tôn giáo khác là ngoại biên. Từ đó ông đưa ra quan điểm về cái trung tâm, và ngoại biên. Nhưng trung tâm, và ngoại biên không hề cố định, cái trung tâm có lúc biến thành ngoại biên, và cái ngoại biên thành trung tâm. Như thơ tự do Mỹ là trung tâm suốt thế kỷ 20, đẩy thơ thể luật ra ngoại biên, nhưng đến đầu thập niên 1990s, thơ thể luật nổi lên, với tên New Formalism (Tân hình thức), đẩy thơ tự do ra ngoại biên, để bước vào dòng chính. Cho đến thập niên 2000s, cả hai, không dòng thơ nào là trung tâm hay ngoại biên. Như vậy, thời gian
luân phiên từ thơ tự do và thể luật, phải mất cả thế kỷ.
Thơ Tân hình thức Việt, cho đến bao giờ có thể bước vào dòng chính, ngang hàng với tự do và vần điệu, lúc đó Tân hình thức mới phát triển. Thời gian, chắc cũng phải cả thế kỷ. Và chúng ta cần duy trì một số lượng nhỏ những nhà thơ Tân hình thức tiền phong, từ thế hệ này qua thế hệ khác.
Quay lại thời quá khứ, riêng thơ Việt, trước hết là thơ Mới, khởi đầu từ thập niên 1930s, tạo nên một dòng thơ vần điệu hay nhất trong thơ Việt. Cho đến 30 năm sau, 1960s, chuyển sang thơ tự do. Cả hai đều ảnh hường từ nền văn hóa Pháp, vì tất cả các nhà thơ nổi tiếng đều học tốt nghiệp từ trường Pháp.
Đến 30 năm sau, vào thập niên 1990s, những nhà thơ Mỹ và thế giới nổi tiếng Mỹ, lại từ tự do, chuyển thành vần điệu, với tên New Formalism (Tân hình thức). Cuốn sách “American Poetry and World – A Memorable Time” (Thơ Mỹ và Thế giới / Một Thời Đáng Nhớ)! được dịch thơ từ tiếng Anh sang tiếng Việt, những bài thơ của những nhà thơ Mỹ và thế giới nổi tiếng, với 697 trang. Sau đó, 2 loại thơ “Cấu Trúc” và “Tân hình thức”, bản tiếng Anh của tôi, lại được những nhà thơ nổi tiếng thế giới dịch ra 10 loại ngôn ngữ khác nhau, tổng cộng “Thơ Mỹ Và Thế Giới – Một Thời Đáng Nhớ”, đã tới 990 trang.
Như chúng ta biết, nước Việt chịu sự đô hộ Pháp 100 năm, và trong thời gian đó, giới trí thức và nghệ sỹ đều tốt nghiệp từ nền văn hóa Pháp, cho nên ảnh hưởng rất nhiều trong sáng tác từ thơ, nhạc, hội họa Pháp. (Ngay cả chữ quốc ngữ là một thứ chữ được xây dựng theo nguyên tắc ghi âm bằng chữ Latin. Vào thế kỉ XVII, một số giáo sĩ Pháp dùng vào việc ghi âm tiếng Việt, tạo ra một thứ chữ thuận lợi hơn đối với mục đích truyền đạo.)
Đến bây giờ không còn mang tính đổi mới, hay sáng tạo nữa, và giới trẻ chỉ làm theo những gì đã có trước.
“Tôi Tự Hào Là Người Việt NAM”
– ST: Nguyễn Trung – Chuốc Bình An
